لیزینگ چیست؟
لیزینگ چیست؟ و چه کاربردی دارد؟
اگر بخواهیم ساده بگوییم، لیزینگ چیست؟
لیزینگ روشی است که به افراد و شرکتها اجازه میدهد بدون پرداخت یکجای قیمت کالا، از آن استفاده کنند و بهای آن را در قالب اقساط بپردازند. به همین دلیل، لیزینگ یکی از مهمترین ابزارهای تأمین مالی، توسعه کسبوکار و خرید اقساطی در جهان امروز بهحساب میآید.
کاربردهای اصلی لیزینگ:
- تأمین مالی خرید خودرو، ماشینآلات، تجهیزات پزشکی و صنعتی
- کمک به نوسازی خطوط تولید بدون نیاز به سرمایه نقدی سنگین
- امکان استفاده از املاک، تجهیزات IT و ابزارهای گرانقیمت با پرداخت دورهای و بلندمدت
تعریف لیزینگ در قراردادهای مالی
از دید حقوقی، لیزینگ نوعی قرارداد و توافقنامه است که بین دو شخص حقیقی یا حقوقی منعقد میشود و موضوع آن:
استفاده و بهرهبرداری از عین یا منفعت یک کالای سرمایهای یا مصرفی بادوام است؛ به شرطی که کالا قابلیت اجاره داشته باشد.
در قرارداد لیزینگ:
- لیزینگدهنده (موجر)، مالک کالا است و آن را در اختیار مشتری قرار میدهد.
- لیزینگگیرنده (مستأجر)، در ازای پرداخت اقساط (مالالاجاره) از کالا استفاده میکند.
- بسته به نوع لیزینگ، در پایان قرارداد ممکن است مالکیت کالا به مستأجر منتقل شود یا فقط استفاده موقت از آن فراهم شده باشد.
این تعریف پایه، در تمام انواع لیزینگ مالی و لیزینگ عملیاتی مشترک است.
انواع لیزینگ
بهطور کلی، انواع لیزینگ را میتوان در دو دسته اصلی خلاصه کرد:
- لیزینگ عملیاتی (Operating Lease)
- لیزینگ مالی یا لیزینگ سرمایهای (Financial / Capital Lease)
هرکدام از این نوع لیزینگ، ساختار و کاربرد خاص خود را دارد و شناخت آنها برای هر کسی که میخواهد بداند «لیزینگ چیست و چه نوعی برای او مناسبتر است؟» ضروری است.
لیزینگ عملیاتی چیست؟
لیزینگ عملیاتی نوعی لیزینگ است که در آن، هدف اصلی مشتری استفاده موقت از کالا است، نه بهدست آوردن مالکیت دائمی آن.
ویژگیهای لیزینگ عملیاتی:
- مدت قرارداد معمولاً کوتاهتر از عمر مفید اقتصادی کالا است.
- پس از پایان قرارداد، کالا به لیزینگدهنده بازگردانده میشود یا قرارداد تمدید میشود.
- ریسک استهلاک، تعمیرات اساسی و فروش مجدد کالا بیشتر بر عهده شرکت لیزینگ است.
- این نوع لیزینگ برای کالاهایی مناسب است که:
- سرعت تغییر فناوری در آنها بالاست (مثل تجهیزات IT)
- شرکتها نمیخواهند دارایی را در ترازنامه بهصورت مالکیت بلندمدت ثبت کنند.
لیزینگ مالی (سرمایهای) چیست؟
لیزینگ مالی (لیزینگ سرمایهای) مهمترین شکل لیزینگ در تأمین مالی است. در این نوع لیزینگ:
- مشتری علاوه بر استفاده از کالا، معمولاً در پایان دوره اقساط، مالک کالا نیز میشود.
- اقساط بهگونهای طراحی میشوند که بخش عمده یا کل قیمت کالا در طول قرارداد پوشش داده شود.
- مدت قرارداد معمولاً بلندمدت و نزدیک به عمر مفید کالا است.
در پایان قرارداد لیزینگ مالی، با پرداخت آخرین قسط یا مبلغ نمادین، مالکیت کالا به مستأجر منتقل میشود؛ به همین دلیل این نوع، به «اجاره به شرط تملیک» هم نزدیک است.
لیزینگ مالی چند زیرشاخه اصلی دارد:
لیزینگ یا اجاره اعتباری کمکفروش
در این روش، میان شرکت لیزینگ (موجر) و شرکت تولیدکننده کالا توافق صورت میگیرد. هدف این نوع لیزینگ:
- افزایش فروش تولیدکننده
- تسهیل خرید اقساطی برای مشتریان
چگونه کار میکند؟
- تولیدکننده موافقت میکند بخشی از محصولات خود را با شرایط نقد و اقساط عرضه کند.
- شرکت لیزینگ، این کالاها را در قالب قراردادهای اجاره اعتباری به متقاضیان واگذار میکند.
- در نتیجه، تولیدکننده سریعتر به نقدینگی میرسد، مشتری کالا را با اقساط میگیرد و شرکت لیزینگ از محل اقساط سود میبرد.
لیزینگ اهرمی یا اجاره اعتباری سهجانبه
لیزینگ اهرمی برای داراییهای بسیار گرانقیمت بهکار میرود، مثل:
- کشتی
- هواپیما
- ماهواره
- تأسیسات بزرگ نفتی و صنعتی
در این روش:
- شرکت لیزینگ برای تأمین منابع، از تسهیلات بانکی یا مؤسسات مالی دیگر کمک میگیرد.
- با استفاده از این منابع، دارایی موردنظر خریده میشود و در قالب قرارداد سهجانبه (بانک، لیزینگ، مستأجر) به مشتری اجاره داده میشود.
این ساختار، به شرکت لیزینگ اجازه میدهد با تکیه بر بدهی و اهرم مالی، پروژههای بزرگ را نیز پوشش دهد.
لیزینگ خرید و اجاره مجدد
در لیزینگ خرید و اجاره مجدد (Sale and Leaseback):
- شرکت یا شخصی که نیاز به نقدینگی دارد، دارایی ثابت خود (مثل ماشینآلات یا تجهیزات) را به شرکت لیزینگ میفروشد.
- سپس همان دارایی را از شرکت لیزینگ، در قالب قرارداد اجاره اعتباری دوباره اجاره میکند.
نتایج این روش:
- نقدینگی موردنیاز متقاضی فوراً تأمین میشود.
- فعالیت تولیدی یا خدماتی او بدون وقفه ادامه مییابد، چون همچنان از همان تجهیزات استفاده میکند.
- در پایان قرارداد، مالکیت دوباره به او بازمیگردد.
روش لیزینگ برونمرزی
در لیزینگ برونمرزی (Cross-border Leasing):
- موجر و مستأجر در دو کشور مختلف مقیم هستند.
- این نوع لیزینگ، یکی از ابزارهای مهم برای انتقال کالاهای سرمایهای و تکنولوژی از کشورهای صنعتی به کشورهای در حال توسعه است.
لیزینگ برونمرزی میتواند از مزایای مالیاتی، ارزی و حقوقی کشورها نیز استفاده کند و به همین دلیل در پروژههای بزرگ بینالمللی کاربرد زیادی دارد.
تاریخچه لیزینگ در جهان
تاریخچه لیزینگ به چند هزار سال قبل بازمیگردد. اگرچه شکل امروزی لیزینگ جدید است، اما مفهوم «اجاره دارایی» بسیار قدیمی است.
- بر اساس متون باستانی، اقوام ایلامی و سومری حدود ۲ هزار سال قبل از میلاد، نوعی اجارهداری زمین، دام و تجهیزات کشاورزی را اجرا میکردهاند.
- در دوران رم باستان، برای نخستین بار میتوان نوعی تقسیمبندی بین «اجاره ساده» و «اجاره شبیه لیزینگ مالی» دید.
- در قرون وسطی، اجارهداری کشتیهای تجاری بهعنوان یک فعالیت مهم اعتباری بین بازرگانان مرسوم شد.
توسعه لیزینگ در اروپا و آمریکا
در اروپای قرون میانه:
- به دلیل قوانین سختگیرانه مالکیت زمین و محدودیت خصوصیسازی، لیزینگ زمین و مستغلات رونق گرفت.
- این الگو بهتدریج به ایالات متحده آمریکا منتقل شد.
در یادداشتهای جرج واشنگتن در دهه ۱۸۴۰، موارد متعددی از لیزینگ کارخانجات و واگنهای راهآهن دیده میشود. در همان دوره:
- لیزینگ واگنهای راهآهن در انگلستان رواج یافت.
- در مارس ۱۸۵۵ اولین شرکت رسمی لیزینگ با نام «شرکت واگن بیرمنگهام» تأسیس شد که واگن به معدنداران ذغال و فلزات اجاره میداد.
در اوایل قرن بیستم:
- لیزینگ ماشینآلات تولیدی و تجهیزات تلفن در انگلستان و آمریکا گسترش پیدا کرد.
شکلگیری شرکتهای مدرن لیزینگ
در سال ۱۹۵۲:
- نخستین شرکت مدرن و مستقل لیزینگ در سانفرانسیسکو تأسیس شد؛ شرکتی که با نام «شرکت بینالمللی لیزینگ ایالات متحده» هنوز فعال است.
- این شرکت را میتوان نقطه آغاز توسعه مؤسسات لیزینگ مستقل از بانکها دانست.
تا اوایل دهه ۱۹۶۰:
- بانکها در آمریکا بر اساس قانون فدرال، اجازه نداشتند مستقیماً بهعنوان موجر در لیزینگ فعالیت کنند.
- در دهه ۱۹۵۰ و بعد از جنگ جهانی دوم، همراه با رونق اقتصاد آمریکا، لیزینگ نیز بهسرعت گسترش یافت.
از اوایل دهه ۱۹۶۰:
- صنعت لیزینگ در سراسر اروپای غربی گسترش یافت و تقریباً همزمان وارد ژاپن شد.
گسترش لیزینگ به کشورهای در حال توسعه
با گذشت زمان، لیزینگ از محدوده کشورهای توسعهیافته فراتر رفت:
- اولین شرکت لیزینگ آفریقا در سال ۱۹۶۵ در زیمبابوه تأسیس شد.
- در هند، نخستین شرکت لیزینگ در سال ۱۹۷۳ راهاندازی شد و بهسرعت رشد کرد؛ بهطوریکه تا پایان ۱۹۸۴ بیش از ۷۰۰ شرکت لیزینگ در این کشور فعال شدند که عمدتاً به اجارهداری داراییهای منقول کمهزینه مانند چرخ خیاطی مشغول بودند.
نقش IFC در توسعه صنعت لیزینگ
شرکت مالی بینالمللی (IFC)، وابسته به بانک جهانی، با هدف توسعه سرمایهگذاری در کشورهای در حال توسعه، نقش مهمی در گسترش لیزینگ داشت:
- کره جنوبی نخستین کشوری بود که IFC در آن، شرکت توسعه لیزینگ کره جنوبی را در سال ۱۹۷۷ همراه با پشتیبانی فنی شرکت ژاپنی «لیزینگ شرق» تأسیس کرد.
- پس از آن، با حمایتهای مالی و مشورتی IFC، صنعت لیزینگ در کشورهای مختلف آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا رشد قابل توجهی تجربه کرد.
تاریخچه صنعت لیزینگ در ایران
لیزینگ در ایران از اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی (حدود ۱۳۵۴-۱۳۵۵ شمسی) وارد فضای اقتصادی کشور شد؛ همزمان با توسعه این صنعت در برخی کشورهای آسیایی و آمریکای لاتین. معمولاً سال ۱۹۷۵ را آغاز رسمی صنعت لیزینگ در ایران میدانند.
آغاز فعالیت لیزینگ در ایران
بنیانگذاری صنعت لیزینگ در ایران توسط سرمایهگذاران فرانسوی انجام شد.
برادران آیسه که با شرکت سیتروئن (Citroen) در زمینه تولید و فروش خودرو در ایران همکاری داشتند، همراه با:
- مؤسسه «سوسیته جنرال» فرانسه
- بانک اعتبارات ایران
- و تعدادی سرمایهدار داخلی
شرکت لیزینگ ایران را تأسیس کردند؛ این شرکت را میتوان اولین شرکت لیزینگ رسمی کشور دانست.
دو سال بعد، دومین شرکت لیزینگ با مشارکت فرانسویها و چند بانک داخلی راهاندازی شد: شرکت آریالیزینگ که امروز با نام لیزینگ صنعت و معدن شناخته میشود.
دوره رکود و محدود ماندن لیزینگ
با وجود آنکه در قانون عملیات بانکی بدون ربا، ابزار «اجاره به شرط تملیک» به رسمیت شناخته شد، اما:
- فعالیت لیزینگ در ایران تا مدتها محدود به همان دو شرکت بود.
- لیزینگ نتوانست جایگاه واقعی خود را در بازار تأمین سرمایه و عرضه محصولات صنعتی پیدا کند.
- حتی پس از تشکیل یک هسته تشکیلاتی خصوصی در سال ۱۳۷۰ و آغاز فعالیت آن در ۱۳۷۳، سهم لیزینگ در اقتصاد همچنان ناچیز باقی ماند.
جهش و رشد کمّی بعد از سال ۱۳۷۹
نقطه عطف تاریخ لیزینگ در ایران، نیمه دوم سال ۱۳۷۹ است؛ زمانی که:
- پس از حدود ۲۵ سال رکود و محدودیت، شرکتهای لیزینگ جدید یکی پس از دیگری وارد بازار شدند.
- شرکتهای خودروساز، برخی صاحبان صنایع و فعالان باسابقه مالی، از پیشگامان این تحول بودند.
در فاصله ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۲:
- تعداد شرکتهای لیزینگ بهطور قابل توجهی افزایش یافت.
- در پایان ۱۳۸۲، تعداد شرکتها به ۶۳ شرکت رسید.
- مجموع سرمایهگذاری در تأسیس آنها حدود ۶۰۰ میلیارد ریال بود.
در سال ۱۳۸۳:
- تنها در پنج ماه اول سال، ۲۴ شرکت لیزینگ جدید تأسیس شد.
- بدین ترتیب، تعداد کل شرکتهای لیزینگ به ۸۷ شرکت و سرمایه ثبتی مجموع آنها به حدود ۶۵۰ میلیارد ریال رسید.
عملکرد و وضعیت کنونی صنعت لیزینگ
رشد بازار جهانی لیزینگ
بر اساس آمارهای بینالمللی:
- حجم بازار جهانی لیزینگ در سال ۲۰۲۲ حدود ۱٬۵۲۰ میلیارد دلار بوده است.
- در سال ۲۰۲۳ این عدد به حدود ۱٬۶۷۴ میلیارد دلار رسیده است.
- پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۸، ارزش بازار جهانی لیزینگ به حدود ۲٬۷۳۸ میلیارد دلار برسد.
دلایل مهم رشد صنعت لیزینگ در جهان:
- رشد جمعیت و افزایش شهرنشینی
- توسعه و افزایش محبوبیت خودروهای برقی
- رشد استارتاپها و کسبوکارهای نوپا که نیاز به تجهیزات دارند اما سرمایه نقدی کافی ندارند
- توسعه صنعت مراقبتهای بهداشتی و نیاز به تجهیزات گرانقیمت پزشکی
- افزایش تقاضای املاک و مستغلات و گسترش مدلهای اجاره و لیزینگ املاک
در چنین شرایطی، لیزینگ بهعنوان یک ابزار تأمین مالی منعطف و قابل دسترس اهمیت بیشتری پیدا میکند.
وضعیت شرکتهای لیزینگ در بازار سرمایه ایران
بر اساس دادههای بورس اوراق بهادار تهران:
- تعداد شرکتهای لیزینگ پذیرفتهشده در بازار سرمایه، کمتر از ۱۳ شرکت است.
- مجموع سرمایه ثبتی این شرکتها حدود ۳۷٬۲۳۱٬۰۰۰ میلیون ریال برآورد میشود.
- این شرکتها عمدتاً در گروه «سایر واسطهگریهای مالی» طبقهبندی شدهاند.
در عین حال:
- حدود ۴۰ شرکت لیزینگ دارای مجوز از بانک مرکزی در کشور فعال هستند؛
- این تفاوت نشان میدهد که همه ظرفیتهای صنعت لیزینگ هنوز وارد بازار سرمایه نشده است و فضای رشد و شفافسازی وجود دارد.
بانکمحور بودن صنعت لیزینگ در ایران
یکی از ویژگیهای مهم صنعت لیزینگ در ایران، بانکمحور بودن آن است:
- حدود ۴۶٪ از فعالیت صنعت لیزینگ در اختیار لیزینگهای بانکی است.
- حدود ۴۱٪ متعلق به لیزینگهای وابسته به بانکها و مؤسسات مالی و اعتباری است.
- فقط ۱۳٪ از بازار در اختیار لیزینگهای مستقل قرار دارد.
این ساختار نشان میدهد:
- توسعه لیزینگهای مستقل
- تنوعبخشی به منابع تأمین مالی
- و حضور پررنگتر در بازار سرمایه
میتواند نقش مهمی در رشد سالم و پایدار صنعت لیزینگ در ایران ایفا کند.
چرا شناخت لیزینگ مهم است؟
اکنون که دیدیم لیزینگ چیست، چه انواعی دارد و تاریخچه آن در ایران و جهان چگونه بوده است، میتوان این نکات را جمعبندی کرد:
- لیزینگ یکی از ابزارهای کلیدی تأمین مالی در سراسر جهان است.
- آشنایی با انواع لیزینگ (عملیاتی، مالی، اهرمی، خرید و اجاره مجدد و برونمرزی) به افراد و کسبوکارها کمک میکند مدل مناسب برای نیاز خود را انتخاب کنند.
- در ایران، صنعت لیزینگ با وجود تأخیر در رشد و چالشهایی مثل بانکمحور بودن، در دو دهه اخیر توسعه قابل توجهی داشته است.
- با توجه به روند رو به رشد بازار جهانی لیزینگ، انتظار میرود این صنعت در اقتصاد ایران نیز نقش پررنگتری در تأمین مالی تولید، مصرف و سرمایهگذاری ایفا کند.
برای ارتباط با مجموعه خودرویی کلهر با شماره زیر تماس بگیرید.021-53629
با ما در شبکه های اجتماعی در ارتباط باشید.
گروه خودرویی کلهر
